Leesgroep Gent Leest – ‘Hiernamaals’ van Abdulrazak Gurnah
Hoe groot zou de eensgezindheid geweest zijn binnen het Zweeds Academisch Comité bij de toekenning van de Nobelprijs Literatuur 2021 aan de Tanzaniaanse schrijver Abdulrazak Gurnah? Als het opmerkelijk gelijkgestemde enthousiasme van onze leesgroep voor zijn roman Hiernamaals een indicatie kan zijn, dan zaten de comitéleden elkaar geenszins in de haren.
Het is het begin van de twintigste eeuw. Westerse mogendheden hebben in Afrika hun kaarten getekend, verdragen ondertekend en het continent opgedeeld. Door hun streven naar complete overheersing zien ze zich gedwongen om opstand na opstand neer te slaan.
Als kind werd Ilyas ontvoerd door een soldaat van de Schutztruppe, het huurlingenleger van lokale strijders die bloederige conflicten uitvechten voor de Duitsers. Na jaren te zijn weggeweest keert Ilyas terug naar zijn geboortedorp in Duits Oost-Afrika, waar blijkt dat zijn ouders zijn overleden en dat hij een jongere zus heeft, Afiya. Hij neemt haar onder zijn hoede. Als een nieuw conflict zich aandient wil Ilyas de Duitsers aan de overwinning helpen, tot verbazing van zijn dorpsgenoten.
Ook Hamza meldt zich bij de Schutztruppe, waar hij het lievelingetje wordt van een officier. Dit biedt Hamza tegen wil en dank bescherming, maar kost hem misschien wel meer. Als hij na de oorlog terugkeert naar zijn dorp, lichamelijk en geestelijk beschadigd, zijn de kleren die hij aanheeft nog zijn enige bezit. Door een gelukkig toeval vindt hij werk en ontmoet hij op een dag ook Afiya, met wie hij een nieuw leven hoopt op te bouwen.
Terwijl het lot deze jonge mensen samenbrengt, werpt een nieuwe oorlog zijn schaduw over hun leven.
(Uitgeverij Meulenhoff, 2023, p. 382, oorspronkelijke titel ‘Afterlives’ – 2020, vertaald door Lucie Schaap.)
Abdulrazak Gurnah (1948) werd geboren op Zanzibar, Tanzania. In 1967 vluchtte hij naar het Verenigd Koninkrijk waar hij hoogleraar Engelse en postkoloniale literatuur werd aan de universiteit van Kent. Zijn indrukwekkende oeuvre bestaat uit romans, verhalen en essays. Bij Meulenhoff verschenen de romans Paradijs, Aan zee, Hiernamaals en zijn recentste roman Diefstal. In 2021 werd hem de Nobelprijs Literatuur toegekend "voor zijn compromisloze en empathische analyse van de gevolgen van het kolonialisme en het lot van de vluchteling in de kloof tussen culturen en continenten".
Nooit eerder lagen onze waarderingscijfers dus zo dicht bij elkaar als voor deze roman: zesmaal 3,5 en zesmaal 4 sterren. Eenheidsworst, maar dan wel een heel lekkere.
Wat niet wegneemt dat er in de smaakbeleving toch iets van verschil te noteren was. Tegenover ‘ik moest er echt inkomen’ klonk ‘ik was tamelijk snel mee’. Of de voeling met de personages zich nu al of niet vlug aandiende, iedereen beaamde dat de onderdompeling in een voorheen onbekende wereld, tijd en ruimte bijzonder boeiend was. Dat de roman een stuk (post)koloniale geschiedenis van de vergetelheid redt, wordt als een groot pluspunt ervaren.
Voeg daaraan toe dat de auteur op bewonderenswaardige wijze nooit oordeelt of moraliseert. Hij schetst al zijn personages vol mededogen en roept voortdurend vragen op zonder die te beantwoorden.
‘Dit gaat om een conflict tussen twee brute en boosaardige bezetters, de een hier bij ons, de ander verderop in het noorden. Ze vechten erom wie ons mag inlijven. Wat heb jij ermee te maken? Je wilt je aansluiten bij een huurlingenleger dat berucht is om zijn wreedheid en bruutheid. Heb je niet gehoord wat iedereen zegt? Je kunt ernstig gewond raken… of nog erger. Heb je ze nog allemaal wel op een rijtje, vriend?’ Ilyas liet zich er niet van afbrengen en weigerde zijn besluit verder te verklaren. Zijn enige zorg, zei hij, was hoe hij alles kon regelen voor zijn zusje. (p. 63)
We voelen ons erg betrokken bij wat de personages meemaken ook al hebben we gelukkig zelf nooit aan de lijve ondervonden wat oorlogsgeweld met een mens doet. Onmogelijk om je emotioneel niet betrokken te voelen. We vinden het opmerkelijk dat iedereen in voor ons ongekende situaties er het beste probeert van te maken. Verbazing alom over het feit dat al die personages veerkracht hebben. En welke lezer is niet jaloers op hoe de liefde tussen Afiya en Hamza ontvonkt en oplaait? Spoiler: de eerste regels van het gedicht ‘Das Geheimnis’ van Friedrich Schiller in het Swahili vertalen is een goed begin.
Gurnah schrijft helder proza met oog voor veel details, maar zonder literaire opsmuk. Voor sommigen leidt het tot een gemis in hun leesdagboek en een verklaring voor het halve minpuntje tegenover de anderen.
Er is ook één gemeenschappelijke helaasheid. Bij iedereen staat het laatste hoofdstuk in het rood aangestreept. Waarom die onverwachte keuze voor een atypisch afraffelen van een periode van 30 jaar? Bovendien was het voorlaatste hoofdstuk geëindigd met een cliffhanger en zo wordt die op een bizarre wijze tegelijkertijd niet en wel beantwoord.
Toch is het laatste punt helemaal in het voordeel van de auteur. Hij staat dan misschien in de laatste ronde versuft te boksen, met zijn sublieme slotzin plaatst hij een uppercut die bij de lezer nog lang nazindert.
Dirk Lambrecht
