Mesopotamia: een spiegel van macht, geheugen en vergankelijkheid
Met Mesopotamia heeft Olivier Guez een roman geschreven die leest als een archeologische expeditie in de menselijke geschiedenis — niet met een schop en een penseel, maar met taal. Het boek wekt de figuur van Gertrude Bell tot leven, de Britse ontdekkingsreizigster en diplomate die in het begin van de twintigste eeuw meeschreef aan het politieke lot van het Midden-Oosten. Guez maakt van haar leven geen biografie, maar een spiegel: van de illusies, de macht en de vergankelijkheid van het Europese project. Een roman die niet zozeer vertelt wat er gebeurde, maar hoe geschiedenis in mensen doorwerkt.
Mesopotamia is meer dan een hommage aan een uitzonderlijke vrouw. Het boek kan best gelezen worden als een reflectie op de koloniale blik, de belichaming van de Europese ambitie om orde te scheppen in een wereld die men nauwelijks begreep. Het roept vragen op over de morele erfenis van die onderneming: kan men schoonheid scheppen uit macht, en empathie uit overheersing?
De kracht van de roman ligt precies in die dubbelzinnigheid. Guez bewondert zijn protagonist, maar zonder haar te idealiseren. Hij toont haar kwetsbaarheid, haar blinde vlekken, haar plaats in een systeem dat groter is dan zijzelf.
Bell was een complexe, soms tegenstrijdige figuur — tegelijk visionair en reactionair, pionier en gevangene van haar tijd. Guez’ pen oordeelt niet, maar ook niet vergoeilijken: hij schrijft met de helderheid van iemand die weet dat begrip en schuld vaak samenleven in één en hetzelfde personage.
Het is een roman over grenzen — geografische, morele en literaire — en over wat er gebeurt wanneer de mens denkt die te kunnen trekken. De Tigris en de Eufraat in dat tweestromenland worden bij Guez meer dan rivieren: ze zijn de sporen van wat ooit werd geloofd en wat niet langer houdbaar bleek, de kwetsbare grens tussen beschaving en verovering, idealen en illusie.
Het is geen gemakkelijk boek, en dat heeft verschillende oorzaken. Allereerst is de structuur complex: het verhaal wordt niet lineair verteld, maar springt heen en weer in de tijd en tussen verschillende perspectieven. Guez verweeft uiteenlopende geschiedenissen en plaatsen met elkaar, waardoor de lezer voortdurend verbanden moet leggen om het geheel te begrijpen. Ook de stijl maakt het boek veeleisend. Guez schrijft rijk en intens, met lange, beeldende zinnen vol metaforen en verwijzingen. Zijn taal is vaak poëtisch, maar vraagt concentratie om de diepere betekenis te doorgronden.
Daarnaast is de thematiek zwaar. De roman behandelt onderwerpen als oorlog, migratie, verlies, ballingschap en identiteitscrisis — thema’s die niet alleen emotioneel aangrijpend zijn, maar ook moreel en historisch complex. Guez dwingt de lezer na te denken over de wreedheid van de geschiedenis en de kwetsbaarheid van de mens. Daarbij komt dat het boek doordrongen is van culturele en historische verwijzingen naar de geschiedenis van het Midden-Oosten, de Joodse diaspora en de Europese trauma’s van de twintigste eeuw. Zonder enige achtergrondkennis kunnen die passages moeilijk te volgen zijn.
Het is niet zomaar een roman met een duidelijk plot, maar eerder een reflectie op beschaving, geweld en geheugen. Guez stelt grote vragen over wat het betekent om mens te zijn na de catastrofes van de moderne tijd. Al deze elementen samen maken Mesopotamië tot een rijk en gelaagd werk dat de lezer uitdaagt — niet omdat het onbegrijpelijk is, maar omdat het veel lagen tegelijk bevat: literair, historisch, emotioneel en filosofisch.
