Een vrij man in een wereld die nog moet leren wat vrijheid betekent

Een vrij man in een wereld die nog moet leren wat vrijheid betekent.

Sebastian Barry heeft een bijzondere gave: hij kan mensen die door de geschiedenis bijna tot voetnoten zijn gereduceerd opnieuw een stem geven. In De nieuwere wereld is dat de stem van Tennyson Bouguereau, geboren in slavernij en na de Amerikaanse Burgeroorlog officieel een vrij man. Maar vrijheid blijkt iets anders dan een stempel op papier. Tennyson en zijn tweelingzus Rosalee zijn vrij, maar nog lang niet veilig; de wereld rondom hen mag dan veranderd zijn, de haat en het geweld zijn dat allerminst. Vanuit die spanning ontvouwt Barry een roman over een man die op zoek gaat naar een plaats in een wereld die voor hem nieuw zou moeten zijn, maar waarin het verleden zich hardnekkig blijft aandienen.

Tennyson groeit op in Tennessee, in een wereld waarin huidskleur zijn plaats en mogelijkheden bepaalt. De afschaffing van de slavernij betekent voor hem geen eenvoudig begin van een nieuw leven. Vrijheid moet worden bevochten, telkens opnieuw. Zijn zoektocht brengt hem in aanraking met onderwijs, muziek en mensen die hem een andere toekomst laten zien. Maar tegelijk blijft het geweld van het verleden aanwezig. De nieuwe wereld waarin hij terechtkomt, blijkt minder nieuw dan gehoopt.

Barry kiest ervoor om Tennyson zelf zijn verhaal te laten vertellen. Dat is een sterke keuze. We krijgen geen afstandelijke historische reconstructie, maar een leven dat zich langzaam ontvouwt vanuit herinneringen, indrukken en ervaringen, zonder goedkoop sentiment of expliciet geweld. Barry suggereert meer dan dat hij uitlegt. Je gaat als lezer bijna organisch mee in het ritme en de associaties van zijn personages.

Tennyson kijkt terug op wat hij heeft meegemaakt en probeert daar woorden aan te geven. Soms aarzelend, soms verwonderd, soms met een bijna kinderlijke blik. Juist daardoor krijgt zijn verhaal een grote intimiteit.

En dan is er de taal van Barry. Het is het eerste boek dat ik las van Barry. Het was een kennismaking met een auteur die geschiedenis niet in droge, feitelijke zinnen vertelt. Zijn proza is lyrisch en beeldrijk. Hij schrijft over geweld en vernedering, maar zijn zinnen behouden een opmerkelijke schoonheid. Dat contrast werkt sterk: hoe mooier de taal soms wordt, hoe harder de werkelijkheid waarover hij schrijft kan binnenkomen. Die empathische blik schemert constant doorheen zijn woorden. Hij heeft oog voor de mensen die in de grote geschiedschrijving gemakkelijk verdwijnen. Geen presidenten of generaals staan centraal, maar mensen die de geschiedenis ondergaan.

Tennyson is zo'n personage. Zijn leven wordt bepaald door gebeurtenissen waar hij nauwelijks invloed op heeft, maar toch probeert hij zelf betekenis te geven aan zijn bestaan. Een bijzondere plaats in de roman neemt de muziek in. Tennyson ontdekt dat zingen mensen kan verbinden en dat een stem ook een manier kan zijn om te overleven. De liederen dragen herinneringen en verdriet mee, maar ook hoop. Wat eeuwenlang werd onderdrukt en verzwegen, krijgt letterlijk een stem. Barry maakt van muziek daardoor meer dan een mooi motief: het wordt een vorm van identiteit en een manier om geschiedenis door te geven. Dit wakkerde eens te meer mijn liefde voor de blues terug op, de komende dagen zal mijn huiskamer terug gevuld zijn met vinylklanken van Muddy Waters, B.B King, Robert Johnson, Johnnie Lee Hooker, Lightnin’ Hopkins om er maar een paar op te sommen.

Wat mij in Barrys roman vooral bijblijft, is de voortdurende spanning tussen vrijheid en werkelijk vrij zijn. De slavernij is afgeschaft, maar daarmee zijn de machtsverhoudingen en vooroordelen niet verdwenen. Tennyson mag zijn eigen leven proberen vorm te geven, maar wordt voortdurend geconfronteerd met een samenleving die hem daar niet vanzelfsprekend de ruimte voor geeft. De titel De nieuwere wereld krijgt daardoor iets ironisch. De wereld is veranderd, maar het verleden heeft zich niet zomaar laten begraven.

Toch is dit geen roman die uitsluitend vanuit woede of slachtofferschap wordt geschreven. Barry heeft vooral oog voor de menselijke veerkracht. Zijn personages zoeken liefde, vriendschap, schoonheid en verbondenheid, ook wanneer de omstandigheden daar nauwelijks ruimte voor laten. Daardoor wordt de roman uiteindelijk niet alleen een verhaal over slavernij en racisme, maar ook over hoe blijf je overeind wanneer je verleden jou blijft achtervolgen.

De nieuwere wereld vraagt wel iets van de lezer. Barry neemt zijn tijd en zijn taal is niet altijd eenvoudig. Sommige zinnen moest ik tweemaal lezen alvorens die tot mij doordrongen. Wie vooral een strak verteld historisch verhaal verwacht, kan soms het gevoel krijgen dat het verhaal vertraagt. Maar wie zich overgeeft aan zijn zinnen, ontdekt een roman waarin geschiedenis niet vanop afstand wordt bekeken, maar van heel dichtbij wordt gevoeld.

Sebastian Barry schrijft geschiedenis zoals je naar een oude vergeelde foto kijkt: eerst zie je alleen het geheel, maar wanneer je langer kijkt, verschijnen de gezichten. In De nieuwere wereld geeft hij zo'n gezicht aan een man die gemakkelijk vergeten had kunnen worden. Tennyson Bouguereau krijgt niet alleen een plaats in de geschiedenis, maar vooral een stem.

En misschien is dat uiteindelijk waar deze roman over gaat: vrijheid begint niet wanneer de ketenen verdwijnen, maar wanneer een mens zijn eigen verhaal mag vertellen.

Opnieuw een boek dat blijft nazinderen.