Een vader om van te houden, een vader om van weg te vluchten

Niettegenstaande het slechts 192 pagina’s omvat is dit geen gemakkelijk boek. Niet omdat het moeilijk geschreven is, integendeel. Schätte schrijft helder, kort en bijna kaal. Maar wat ze vertelt, is aangrijpend. Het is het verhaal van Motte, een jonge vrouw die terugkijkt op haar jeugd in een gezin waar alcohol nooit ver weg is. Haar vader drinkt, haar grootvader dronk en uiteindelijk zal ook Motte zelf steeds meer naar de fles grijpen.

Het zwart uit de titel verwijst letterlijk naar de handen van haar vader, die na zijn werk in de fabriek altijd vuil en zwart zijn. Maar dat zwart krijgt al snel een veel bredere betekenis. Het nestelt zich in het gezin, in de herinneringen en uiteindelijk ook in Motte zelf. Haar vader is eigenlijk twee vaders tegelijk: de man die met zijn kinderen speelt, alles lijkt te weten en voor zijn dochter een bijzondere betekenis heeft, én de man die door de alcohol steeds verder van zijn gezin verwijderd raakt.Precies die tegenstelling maakt deze roman zo sterk. Schätte maakt van haar vader geen monster. Ze probeert hem evenmin vrij te pleiten. Ze laat hem vooral zien zoals Motte hem ervaart: met liefde, schaamte, woede, verdriet en mededogen tegelijk. Het is een vader die haar in de steek laat en toch degene blijft naar wie ze verlangt.De schrijfster kiest daarbij bewust niet voor grote emotionele scènes.

Haar taal is sober, droog en sterk geconcentreerd. Heel korte hoofdstukken volgen elkaar op, herinneringen en het heden schuiven voortdurend over elkaar heen en er wordt weinig uitgelegd. De lezer krijgt geen psychologische handleiding aangereikt om de personages te begrijpen. Schätte registreert, notuleert en ze toont. En juist daardoor komt het verhaal hard binnen.Haar taal is direct, dicht, een onsentimenteel verslag van dronkenschap, schaamte en de harde kanten van het leven maar toch teder. Wat mij bijzonder trof, is dat alcoholisme bij Schätte nooit uitsluitend een persoonlijk probleem wordt. Het is verweven met afkomst, werk, klasse en verwachtingen. De vader verliest zijn baan en daarmee verliest het gezin steeds meer zekerheid. Het huis moet worden verlaten, de moeder moet gaan werken en de kinderen worden buitenstaanders. Wat zich achter de voordeur afspeelt, wordt uiteindelijk ook zichtbaar voor de buitenwereld. Maar misschien nog aangrijpender is de manier waarop de verslaving zich door de generaties heen beweegt. Het drinken van de vader staat niet op zichzelf. Er waren mannen vóór hem en Motte dreigt hetzelfde pad te volgen. Ze ontdekt hoe gemakkelijk het patroon zich herhaalt en hoe moeilijk het is om je daarvan los te maken. Vrouwen weten hoe ze mannen met katers moeten aanpakken en geraken er ook niet uit.

Wanneer haar vader ongeneeslijk ziek wordt, verandert de verhouding tussen hen. Zijn naderende dood maakt ruimte voor een andere vorm van nabijheid. Motte belt hem dagelijks. Ze probeert afscheid te nemen, niet alleen van haar vader, maar ook van alles wat hem en haar met elkaar verbindt. Tegelijk beseft ze dat ze zelf steeds meer op hem is gaan lijken. Daarmee wordt dit uiteindelijk meer dan een roman over alcoholisme. Het is een boek over liefde en afhankelijkheid, over afkomst en loskomen, over de vraag hoeveel van je ouders je met je meedraagt en hoeveel je daarvan kunt afleggen. Ook de broer van Motte speelt daarin een belangrijke rol. Hij weet zich op een andere manier aan het gezin te ontworstelen, maar verbreekt de band niet. De kinderen kiezen elk hun eigen manier om met dezelfde geschiedenis om te gaan. Niemand komt er ongeschonden uit.

Schätte schrijft zonder medelijden af te dwingen. Haar personages worden niet veroordeeld en ook niet geromantiseerd. Dat maakt haar roman heel geloofwaardig en terzelfdertijd bikkelhard. Zelfs op de zwaarste momenten blijft ze dicht bij haar personages en laat ze de lezer zelf voelen wat er onder de oppervlakte gebeurt.

De 192 pagina’s zijn snel gelezen, maar het verhaal laat zich niet zo gemakkelijk afsluiten. Het is een klein boek met een grote lading. Daarvoor zijn de beelden die ze neerzet te scherp en de stiltes te veelzeggend. Een aangrijpende roman over een dochter die probeert los te komen van haar vader, terwijl ze tegelijkertijd ontdekt hoeveel van hem in haarzelf is achtergebleven.