Er was eens honderd jaar vroeger

100 jaar geleden, op 7 april 1926, houdt M één van zijn opruiende speeches. Een vrouw in het publiek haalt een geweer boven en schiet naar hem. De kogel schampt langs zijn gezicht en raakt zijn neus. Hahaha, een neuspiercing, lacht Mussolini. De volgende dagen draagt hij een opvallende en lelijke pleister op zijn neus. Meer dan ooit is hij de uitverkorene. En de vrouw? Die is geestelijk labiel. Natuurlijk!

Scurati behandelt in dit tweede deel van de cyclus M de jaren 1925 tot 1932. De M verwijst (vooral) naar Mussolini. De behandelde jaren zijn in Italië de jaren van de doorbraak van het fascisme dat van een politieke partij geleidelijk aan verandert in een nieuwe levensstijl, een religie als het ware.

Het is een goed moment om M te lezen. Kan wat 100 jaar geleden gebeurde in Italië zich vandaag doorzetten als Trumpisme of Xiïsme? Onder andere maar niet alleen daarom ben ik geboeid door deze alweer vuistdikke documentaire roman. Deel twee heeft het nadeel dat de verrassing weg is en het voordeel van de herkenning.

Doorheen de jaren verankert het fascisme zich in de Italiaanse samenleving. Maar de sterke leider, die ondertussen een dictator geworden is, houdt niet van de status quo en richt zijn pijlen op Noord-Afrika, waar Italiaanse legers slag gaan leveren, en op de buurlanden ten oosten van Italië. Af en toe begint ook een zekere Hitler op de radar te komen. De Duitsers nemen namelijk een voorbeeld aan hoe Italiaans rechts het aanpakt.

Ondanks zijn almacht voelt Mussolini zich het boek lang niet zo geweldig. In het begin lijdt hij pijn omwille van een maagzweer waaraan hij geopereerd moet worden. Aan het einde lijdt hij onder de eenzaamheid. Al zijn lakeien en spitsbroeders zijn verdwenen, gestorven of naar de achtergrond verdrongen.

Mussolini krijgt ook af te rekenen met een generatiewissel die hem niet aanstaat. Uit opportunisme moet hij de eerste getrouwen die vooral straatvechters waren buitenspel zetten. Ze moeten vervangen worden door strategen en hoger opgeleide vertrouwelingen. Dat zijn vaak carrièremakers en pluimstrijkers. Mussolini (of is het de auteur) houdt niet zo van gatlikkers.

Het is en blijft een roman. Een ijzersterke daarenboven. Je leest hem best niet als eerste maar volgt netjes de cyclus. In deel 1 kon je kennismaken met de opkomst van fascisme en Mussolini. In dit deel worden beide gesetteld. Vanaf volgende boekdeel kunnen we op verovering gaan en oorlog voeren.

Je bent met dit boekdeel 600 pagina’s zoet van de in totaal 2.000 pagina’s van de volledige cyclus. De tekst opgesplitst in vele korte hoofdstukken geschreven vanuit wisselende standpunten wordt tussen de hoofdstukken afgewisseld met authentieke documenten : brieven, verslagen, telexberichten, onderschepte telefoons, …. Het boek beschrijft een donker tijdperk maar is behalve een garantie voor leesplezier, ook een hele prettige vorm van geschiedenisonderwijs.