Een langzaam ontvouwend verhaal over liefde en verlies, maar evenzeer over politiek, kolonialisme, racisme, migratie en ontworteling

Soms kan ik echt zuinig lezen, de leeshonger voorbij omdat het zo mooi kan zijn.

Met Verlaten schreef Abdulrazak Gurnah, Nobelprijswinnaar voor de Literatuur van 2021, een gevoelige en gelaagde roman over liefde, verlies, migratie en de blijvende gevolgen van keuzes uit het verleden. Het is een verhaal waarin persoonlijke geschiedenissen onlosmakelijk verbonden raken met de grote geschiedenis van Oost-Afrika.

Oost-Afrika, 1899. Op een vroege ochtend strompelt de Engelsman Martin Pearce vanuit de woestijn een kustplaats binnen. Uitgeput en ziek stort hij neer aan de voeten van Hassanali, een plaatselijke winkelier. Wanneer Hassanali's zus Rehana, een mooie maar gedesillusioneerde vrouw, zich over Pearce ontfermt, ontstaat tussen beiden een verboden liefde. Wat begint als een geheime relatie zal decennialang blijven doorwerken. Veel later ontstaat opnieuw een heimelijke liefdesrelatie, waarvan de gevolgen even onverwacht als ingrijpend zijn.

Gurnah situeert zijn roman in een bijzonder veelbewogen periode: van de hoogtijdagen van het Britse imperium tot de jaren na de dekolonisatie. Toch schrijft hij geen uitgesproken politieke roman over het kolonialisme. Juist door het persoonlijke centraal te stellen, laat hij zien hoe grote historische gebeurtenissen binnendringen in het leven van gewone mensen. Koloniale machtsverhoudingen, afkomst, religie en sociale conventies bepalen mee welke keuzes mensen kunnen maken en welke gevolgen hun liefde kan hebben.

De titel Verlaten krijgt daardoor een veel bredere betekenis dan het afscheid tussen twee geliefden. Het gaat over mensen die elkaar achterlaten, over mannen en vrouwen die hun vaderland verlaten en over gemeenschappen die gedwongen worden afscheid te nemen van een vertrouwde wereld. Uiteindelijk verwijst de titel ook naar het vertrek van Groot-Brittannië uit zijn koloniale gebieden. Persoonlijke verlating en historische ontworteling lopen voortdurend in elkaar over.

Een van de sterke kanten van de roman is de manier waarop Gurnah de geschiedenis van Oost-Afrika benadert vanuit verschillende perspectieven. Hij kijkt niet uitsluitend door een Europese koloniale bril, maar geeft ook ruimte aan de Swahili-islamitische cultuur en aan de mensen die deze wereld bewonen. Daardoor ontstaat een genuanceerd beeld van een samenleving waarin warmte, traditie en verbondenheid samengaan met sociale beperkingen, kleinzieligheid en wreedheid. Het verdwenen Oost-Afrika wordt niet geromantiseerd, maar krijgt wel een tastbare en menselijke aanwezigheid.

Ook herinnering speelt een belangrijke rol. Het verleden is bij Gurnah geen vaststaand gegeven dat eenvoudig kan worden gereconstrueerd. Mensen herinneren zich, vertellen en interpreteren gebeurtenissen telkens opnieuw. Herinneringen kunnen troost bieden, maar tegelijkertijd ook teleurstellen of pijn opnieuw voelbaar maken. Wat werkelijk gebeurd is, wordt daardoor geleidelijk zichtbaar tussen verhalen, stiltes en perspectieven.

De roman is opgebouwd uit verschillende tijdlagen en perspectieven en volgt absoluut geen rechtlijnig pad. De roman is verdeeld in twee delen waartussen dan nog een onderbreking zit waarin de auteur de lezer rechtsreeks aanschrijft? Dat vraagt in het begin wat geduld van de lezer. De verschillende verhaallijnen lijken aanvankelijk slechts losjes met elkaar verbonden, maar gaandeweg worden de verbanden duidelijker en krijgt het geheel steeds meer betekenis. Die langzaam ontvouwende structuur past goed bij Gurnahs manier van vertellen: de geschiedenis wordt niet in één keer prijsgegeven, maar komt stukje bij beetje boven water.

Daarin ligt ook een belangrijke literaire kracht van Verlaten. Gurnah schrijft zonder grote woorden of overdreven dramatische effecten. Zijn stijl is beheerst, precies en ingetogen, maar juist daardoor weet hij emoties sterk te laten doorwerken. De twee grote liefdesgeschiedenissen zijn geen klassieke romantische verhalen. Ze worden voortdurend beïnvloed door afkomst, religie, sociale conventies, ras en koloniale machtsverhoudingen.

Verlaten is uiteindelijk een langzaam ontvouwend verhaal over liefde en verlies, maar evenzeer over politiek, kolonialisme, racisme, migratie en ontworteling. Gurnah laat zien hoe het persoonlijke en het historische elkaar voortdurend beïnvloeden. Wat mensen elkaar aandoen, wat ze achterlaten en wat ze zich later herinneren, krijgt betekenis tegen de achtergrond van een wereld die zelf ingrijpend verandert.

Juist daarom zindert Verlaten dagen nadien nog na bij mij. De geschiedenis wordt niet als een afgerond verhaal verteld, maar als iets wat door herinneringen, verhalen en stiltes stukje bij beetje zichtbaar wordt. Een subtiele, indringende roman over mensen die vertrekken, mensen die achterblijven en de sporen die beide achterlaten.