Van Mao tot Londen: Jung Chang schrijft het vervolg op een tijdperk

Vlieg, wilde zwanen vormt het vervolg op Wilde zwanen, het boek dat een generatie definieerde – het verhaal van ‘drie dochters van China’: Jung Chang, haar moeder en haar grootmoeder, en hun levens tijdens een eeuw van revolutie. In haar nieuwe werk vertelt Chang wat er daarna gebeurde.

In 1978 arriveerde zij, 26 jaar oud, in het Verenigd Koninkrijk als onderdeel van een Chinees studiebeursprogramma. Het Londen dat zij aantrof – vol punk, politieke protesten en Ziggy Stardust – voelde alsof ze op de maan was geland. Toch zou ze zich hier uiteindelijk vestigen. Samen met haar medestudenten, allen opgegroeid in volledige isolatie van het Westen, leefde ze in angst de strenge regels van de Chinese overheid te overtreden. Deze unieke kans stelde haar in staat zich te ontwikkelen tot de succesvolle academicus en schrijver die ze nu is, maar betekende ook een langdurige scheiding van haar moeder en haar familie in China.

Vlieg, wilde zwanen is in veel opzichten Jungs liefdesbrief aan haar moeder. Met levendige flashbacks naar de ervaringen van haar familie in communistisch China verweeft ze persoonlijke herinneringen met een buitengewoon verslag van haar onderzoek naar het genocidale regime van Mao Zedong. Ze beschrijft de verhalen die ze onderweg ontdekte, de politieke gevolgen van haar publicaties en de tol die vrijheid van meningsuiting kan eisen. Tegen de achtergrond van China’s ontwikkeling – van de relatieve vrijheden van de late jaren zeventig, via het ongebreidelde kapitalisme van de jaren negentig, tot het huidige autoritaire bewind van Xi Jinping – tekent Chang een meeslepend en diep ontroerend portret van een land dat gevangen blijft in de schaduw van zijn verleden.

Het verhaal begint in 1991, toen Wilde zwanen: drie dochters van China verscheen en Jung Chang in één klap wereldberoemd maakte. Alleen in haar geboorteland bleef het boek verboden. In deze monumentale familiegeschiedenis verweefde ze de levens van haar grootmoeder, haar moeder en zichzelf met de catastrofale heerschappij van Mao Zedong. De Culturele Revolutie, door Mao gepresenteerd als een zuiverende hervorming, ontaardde in een nachtmerrie die miljoenen levens eiste. Ook Changs ouders, aanvankelijk trouwe partijfunctionarissen, werden slachtoffer van het regime. Haar vader durfde zijn kinderen niet met de partijauto naar school te brengen uit angst voor verdenking van favoritisme – tot Jung wanhopig verzuchtte: ‘Als dit het paradijs is, hoe ziet de hel er dan uit?’

Meer dan dertig jaar later keert Chang terug naar dat verleden. Vanuit haar leven in ballingschap kijkt ze met nieuwe ogen naar haar land en naar de littekens die Mao’s nalatenschap heeft achtergelaten. Ze onderzoekt wat die periode betekende voor haarzelf en voor haar inmiddels 94-jarige moeder – een vrouw die, ondanks vernedering en verlies, haar waardigheid wist te behouden. Tegelijk reflecteert Chang op haar generatie, gevormd door angst en idealisme, die nog altijd worstelt met de erfenis van overtuiging en ontgoocheling.

Zoals in Wilde zwanen schrijft Chang met dezelfde heldere, directe toon. Haar terugblikken op de Culturele Revolutie of haar bezoek aan de gevangenis waar haar vader ooit zat, zijn intens en aangrijpend, maar nooit louter sentimenteel. Ze zoekt begrip, niet verzoening. Boeiend zijn de hoofdstukken waarin ze vertelt over haar werk aan Mao’s biografie – een onderneming van tien jaar vol tegenwerking, maar ook vol verrassende ontmoetingen, van Henry Kissinger tot Mobutu. Toch is Vlieg, wilde zwanen in de kern vooral een ontroerend eerbetoon: aan haar moeder, aan de kracht van herinnering en aan de noodzaak om te blijven spreken over een verleden dat in het huidige China opnieuw onder druk staat. Want onder Xi Jinping, schrijft Chang, is de greep van de macht weer verhard en is zelfs een visum niet langer vanzelfsprekend. Zo sluit ze, met moed en melancholie, een cirkel die begon met Wilde zwanen – het meesterwerk waaraan haar nieuwe boek een waardige, bezonken echo vormt.