In de laatste rechte lijn

Kunnen we in onze bibliotheken en kranten alstublieft die splitsing tussen fictie en non-fictie overboord gooien? Alles in de vijf boeken van Scurati in de reeks M is echt gebeurd. Talrijk zijn de letterlijke citaten. Maar ook de dialogen zijn levensecht. Toch noemt Scurati zijn vijf boeken romans. Het is geen fictie, het is geen non-fictie. Het is literatuur met een hoog werkelijkheidsgehalte.

In dit deel drie van de romancyclus M over Benito Mussolini denderen we in sneltreinvaart richting - momenteel nog - een Europese oorlog. M is een technisch en fysiek huzarenstuk. Scurati houdt heel de tijd dezelfde vertelstem aan, waar de lezer helemaal op ingesteld geraakt, zonder dat het verveelt. Opnieuw word je in dit boekdeel gemagnetiseerd, dit keer door de beschrijvingen van het voorspel tot WO2.

Mussolini is geen saaie figuur en ook niet eendimensionaal. Alhoewel hij erop achteruitgaat, zo tegen zijn zestigste. Ik leer heel wat mij onbekende, en soms onverwachte, aspecten over de figuur, de politiek en het tijdsgewricht. Guernica, het schilderij, wordt beschreven en de symboliek wordt geduid. Het is Spaans, maar vooral mondiaal. Herkenbaar, al gaat het om een andere oorlog. Dat is de kracht van kunst.

Ik wist tot voor dit boek niet dat Churchill en vooral ook de familie Roosevelt aanhangers waren van Mussolini's jaren dertig versie van het fascisme. Sterke leidersfiguren bewonderden elkaar en steunden elkaar, en ranzige kantjes werden met de mantel der liefde bedekt. Ze horen bij het opportunistische machtsspel. Wat is nieuw?

Maar op zeker moment moet je kant kiezen. Daar zijn we nu in De laatste dagen van Europa aan toe. Dit boekdeel begint in mei 1938 en sluit in juni 1940 af met Mussolini's oorlogsverklaring aan het Frans-Britse blok.

Niet alle kantjes van Mussolini waren ranzig. Ook dat is een nieuw inzicht voor mij. Ik had een eenzijdiger beeld van hem op mijn vizier, als zou hij een kleine Hitler zijn. Maar Mussolini heeft in 1938 nog meerdere (aanvankelijk zelfs half en half lukkende) pogingen gedaan om Hitler af te brengen van het idee van een grootschalige veroveringsoorlog. Hij werd daardoor zowaar bejubeld als bewaarder van de vrede. Ook tegen de joden had hij oorspronkelijk niets. Dat is pas later en uit louter opportunisme gekomen. Joden bezetten prominente posten in het fascistische politieke landschap van de vooroorlogse jaren in Italië.

Het duurt echter niet lang of het Joodse volk wordt alsnog gestigmatiseerd. Een goede jood is een dode jood. Mussolini begint het ook te verordonneren. Dan toont zich de ware Mussolini: de despoot die vervuld van - en later verblind door - persoonlijke machtswellust en ambitie zijn bevolking in een waanzinnige oorlog meesleurt. Eén keer die moeilijke beslissing genomen is, zet hij door zonder voorbehoud, en zonder nog te luisteren.

De machtsverhoudingen tussen de fascisten en nazi's zijn omgedraaid. Het grote voorbeeld wordt de slechte kopie. Daar waar Hitler in de eerste twee delen van de cyclus nog de kleinere garnaal in een bijrol was, is dat nu drastisch omgekeerd. Mussolini wordt vanaf nu de slippendrager.

Nog iets dat ik in dit deel drie bijleer, is de rol van Mussolini's schoonzoon Galeazzo Ciano, die de nummer twee is in Italië wanneer WO2 uitbreekt. Hij is geen sterke figuur, maar wel de ideale marionet in de schaduw van zijn schoonvader Mussolini. Zo is hij het symbool van de zwakte en de lafheid van een politieke elite die zich plooit naar de autocraat.

Het zijn 'de laatste dagen van Europa' - een gewild dubieuze titel. Er hoort achter te staan - 'zoals we het tot dan kenden'. En dan is het zover. Duitsland valt Polen binnen en overrompelt het. Italië profiteert van dat momentum om de hand te leggen op Albanië. Maar verder verwachten de machthebbers in Italië - Mussolini incluis - voor hun land weinig goeds van het nazi offensief. Italië is (nog lang) niet voorbereid op een grootschaliger en langduriger conflict. In werkelijkheid ontbreekt het het Italiaanse leger aan alles: geld, grondstof, wapens. Het ontbreekt de bevolking aan het elementaire om zich te verdedigen.

Maar het gezond verstand haalt het niet meer - niet in het hoofd van Mussolini en bijgevolg ook niet in het land waarvan leiders en volk voor hem buigen als een knipmes. Mussolini gaat wensdenken, maar hij onderschat Hitler.

Ook dit deel drie van de cyclus M bevat weer een schat aan informatie die mijn beeld op het tijdsgewricht verder inkleurt. En ook heel wat inzichten, die ons een kleine eeuw later wellicht van pas komen. Daarnaast is M ook literair - taal, stijl, structuur - monumentaal. Ik kan niet wachten tot de oorlog op wereldschaal losbreekt - bij wijze van spreken. Maar het laatste woord van dit deel drie is 'angst'. Angstig naar de toekomst kijken, is 500 pagina's de boventoon.

Na drie boekdelen heb ik ondertussen 1.500 pagina's in M achter de kiezen over het tijdperk omstreeks WO2. Hoofdpersonage Mussolini is geleidelijk in een bijrol gedrongen. 1.000 pagina's te gaan in de delen 4 en 5. Het is een ultraloop, maar ik kijk uit naar de volgende etappe. Nochtans eentje die catastrofaal dramatisch verloopt, zoals we weten.

Der Mussolini • DAF