Is licht in het donker nodig?
Nachtgids van Marjolijn van Heemstra is een roman die zich ontvouwt in een stijl die tegelijk helder en verstild is. Haar proza ademt een meditatieve ritmiek: zinnen zijn precies, sober en aandachtig, alsof ze uit de stilte zelf zijn opgetekend.
Hoofdpersonage Mellie werkt al twaalf jaar als succesvol verandercoach, maar wordt overvallen door een leegte. Ook haar relatie loopt vast. Onverwachts vindt ze troost en betekenis in de donkere stilte van de nacht. Ze start een beweging waarmee ze opkomt voor de nachtelijke duisternis die onder druk staat in onze steeds lichter wordende wereld. Ze organiseert nachtwandelingen, schakelt straatverlichting uit en bouwt aan een glimwormreservaat. De taal waarin dit is geschreven heeft iets lichamelijks; je hoort de voetstappen op het bospad, ziet het zachte gloeien van glimwormen, voelt de ademhaling van de nacht. In die rust verweeft Van Heemstra haar reflecties over lichtvervuiling, ecologische kwetsbaarheid en de geschiedenis van de nacht. Ze vermengt die beschouwingen met het innerlijke verhaal van haar hoofdpersoon. Zo ontstaat een hybride vorm van literatuur die leest als een roman maar de intensiteit heeft van een beschouwend essay.
De duisternis fungeert hier als de belangrijkste symbolische motor van het verhaal. De nacht staat niet slechts voor afwezigheid van licht, maar voor een innerlijk landschap waarin chaos, verlangen, angst en waarheid gevat zitten. Het contrast met het daglicht – waar helderheid, discipline en verwachtingen domineren – markeert Mellie’s existentiële zoektocht. In de nacht valt de controle weg die ze in haar professionele en persoonlijke leven altijd heeft gekoesterd. Hier komt ze in aanraking met dieperliggende lagen van zichzelf, waarmee de nacht uiteindelijk een soort innerlijke gids wordt.
Een van de meest intrigerende symbolen in de roman is de glimworm: een klein, kwetsbaar licht dat alleen zichtbaar wordt wanneer de duisternis diep genoeg is. De glimworm staat voor een vorm van inzicht die niet afgedwongen kan worden, maar spontaan oplicht wanneer er ruimte ontstaat voor stilte. Mellie’s poging om een reservaat voor deze dieren te creëren is tegelijk een ecologisch gebaar en een metafoor voor haar eigen verlangen om het zachte, authentieke licht in zichzelf te beschermen. De beweging die Mellie aanstuurt groeit, ze krijgen de gemeente aan hun zijde en journalisten lopen weg met het verhaal. Tegenover deze bijna poëtische symboliek staat het dramatische moment waarop ze tijdens een nachtwandeling een bewusteloze vrouw vindt. Die gebeurtenis is meer dan een wending in het plot: het is de belichaming van de vraag wat er gebeurt wanneer idealen botsen met onvoorziene gevolgen. De duisternis die Mellie zo hartstochtelijk verdedigt, blijkt niet alleen een bron van troost maar ook van risico. Het incident confronteert haar met de grenzen van idealisme en de onvermijdelijke verantwoordelijkheid die komt kijken bij elke beweging die je in gang zet.
Narratief gezien kiest Van Heemstra niet voor een klassieke spanningsboog maar voor een langzame, morele escalatie. De buitenwereld – de groeiende beweging, de media-aandacht, het incident – functioneert vooral als spiegel voor de innerlijke veranderingen van Mellie, waarmee ook haar partner geconfronteerd wordt. De werkelijke spanning ontstaat in de subtiele verschuivingen van haar blik: van zekerheid naar twijfel, van controle naar overgave, van helderheid naar het omarmen van het niet-weten. De roman maakt van de lezer bijna een medewandelaar: de verteltrant is trager, zintuiglijker, alsof je door hetzelfde bos dwaalt en bij elk detail even stilstaat.
Wat Nachtgids literair bijzonder maakt, is de combinatie van verstild proza, sterke symboliek en een morele gelaagdheid die zich langzaam ontvouwt. Van Heemstra schrijft een roman die niet alleen een verhaal vertelt, maar ook een ervaring biedt: een manier van kijken die verandert tijdens het lezen. Uiteindelijk is Nachtgids een innerlijke ecologische roman, waarin de duisternis niet slechts een decor vormt, maar een spiegel waarin de ziel zich onverwacht helder laat zien. Alleen een kleine kanttekening waarover ik weinig kan over loslaten maar na die mooie literaire ervaring bleef ik op het eind bij een bepaalde verhaallijn toch op mijn honger zitten. ’t Voelde, althans voor mij, aan alsof het verhaal niet volledig af was.
