Een meesterlijke compositie doorheen tijd en het toeval

Ik was eerder al volledig overdonderd door Kairos van Erpenbeck zodat ik een klein sprongetje maakte toen ‘Tussen heden en morgen’ verscheen. In Kairos beschreef Erpenbeck op een hoogstaand literair gehalte de moordende, destructieve verliefdheid van een jonge vrouw in de DDR jaren ’80. Ditmaal gaat ze terug in de Duitse geschiedenis, overheen de twintigste eeuw. Een helder licht werpen op deze roman is onmogelijk. Je weet het maar als je het leest. Ze beschrijft die geschiedenissen op een briljante wijze, die wel enige inzet van de lezer vraagt. Met grote precisie weeft Erpenbeck terugkerende motieven door het verhaal: de afwezige vader, de misverstanden tussen moeders en dochters, het verdriet dat zich van generatie op generatie herhaalt. Zo ontstaat een subtiel netwerk van echo’s, herinneringen en betekenissen dit de roman een versmolten, haast muzikale samenhang verleent. Want dat is wat het boek uiteindelijk is: een compositie van stemmen, motieven en herhalingen, soort van refreinen die samen een coherent geheel vormen.

Het uitgangspunt is even briljant als emotionele beladen. In het stadje Brody sterft aan het begin van de twintigste eeuw een joodse baby. Of toch niet? In het volgende hoofdstuk duikt ze opnieuw op, dit keer als jonge vrouw in Wenen, vlak na de Eerste Wereldoorlog. Daar sterft ze opnieuw – of lijkt dat althans te doen. Steeds weer laat Erpenbeck haar hoofdpersoon sterven en toch verder leven met haar nevenpersonages, alsof elk hoofdstuk een ander akkoord in hetzelfde muziekstuk is. In deze roman, waarin één en dezelfde persoon vijf mogelijke levens doorloopt in verschillende historische tijdvakken, ontvouwt zich een prachtig, origineel en fijnmazig vlechtwerk doorheen de tijd en het toeval. Zo vertelt ze, via de mogelijke levens van één mens, de geschiedenis van een hele eeuw.

De manier waarop Erpenbeck geschiedenis, toeval, persoonlijke keuzes en trauma met elkaar vervlecht, verleent de roman een uitzonderlijke thematische en emotionele diepgang. Ze toont hoe klein de gebeurtenissen kunnen zijn die een leven radicaal doen kantelen, hoe dun de grens is tussen bestaan en verdwijnen. Wat begint als een ingetogen vertelling, groeit uit tot een overweldigende, hartverscheurende roman waarin je als lezer regelmatig opdoffers moet verwerken, het liet mij niet onberoerd achter.

De complexe structuur – met haar gelaagde perspectieven en telkens verschuivende werkelijkheden – vraagt om geconcentreerd lezen. Voor sommigen zal die intensiteit vermoeiend zijn of zelfs onaanvaardbaar zijn, maar juist daarin schuilt de kracht van Erpenbecks werk. Haar roman ademt ernst en weemoed, zonder luchtige ontsnappingen, maar die beklemming maakt haar boek des te indrukwekkender.

Een roman die intellectueel uitdagend, stilistisch verfijnd en thematisch diepgravend is – weemoedig, verhelderend en onvergetelijk. Jenny Erpenbeck toont met meesterlijke beheersing hoe broos en toevallig het leven is, en hoe elk bestaan, in een ander licht, een geheel andere richting had kunnen nemen.