Schrödingers democratie
Panta rhei. Dat is hoe ik de huidige maatschappij misschien zou omschrijven. In 1985 omschreef Neil Postman het televisienieuws als schizofrenie. Dat is er met het internet niet beter op geworden. En dan zwijg ik nog van sociale media. En dan zwijg ik ook nog van AI! Kennis is gelijkgesteld aan een constante stroom aan informatie. Er is dezer dagen nauwelijks tijd om bij het ene nieuwsfeit stil te staan of er gebeurt weer iets anders. Alles wat voor nieuws door moet gaan is dan even belangrijk, dus niets doet er echt toe.
Het is moeilijk het overzicht te bewaren in deze wirwar. Godzijdank is er Ilja Leonard Pfeijffer, die de afgelopen twee jaar in zijn tweewekelijkse essays al - of toch veel van - die belangrijke en soms ogenschijnlijk minder belangrijke politieke nieuwsfeiten heeft becommentarieerd en ze bovenal in een bredere context heeft geplaatst. Panta rhei, welja, maar al dat water maakt deel uit van een rivier, en de stroming heeft wel degelijk een welbepaalde richting.
De kern: er zijn twee opvattingen over de democratie: constitutionele, trage, rechtsstatelijke democratie, met een bescherming van minderheden enerzijds en anderzijds absolute democratie, waar alle beperkingen van de macht losgelaten worden en alles samenvloeit in één persoon die voor het gemak even 'de volkswil' vertegenwoordigt, een dictatuur van de meerderheid dus. Besluitvorming in een constitutionele democratie verloopt traag, er wordt over alles gediscussieerd, er is zoiets als een scheiding der machten en ook dat bemoeilijkt het proces, en het moeilijkste is ongetwijfeld dat een constitutionele democratie er telkens over moet waken zichzelf niet te vernietigen doordat zij zichzelf zozeer in stand wil houden. In een absolute democratie gaat alles veel sneller, ten koste van de gezondheid van die democratie - al is het natuurlijk een kwestie van hoe je naar het begrip democratie kijkt.
Ik noem het graag Schrödingers democratie, gezien zij zowel springlevend als op sterven na dood is afhankelijk van het perspectief dat je erop hanteert.
Hoe komt dat? Ik heb daar veel over nagedacht, en met name over de relatie waarheid-democratie-werkelijkheid. Dit is echter niet de plaats voor politiek-filosofisch geleuter van die aard. Laten we het over Pfeijffer hebben.
Pfeijffers mening betreffende deze hele zaak komt, als ik het nu even heel kort, haast intellectueel oneerlijk kort zelfs, door de bocht voorstel, neer op "het is de schuld van het kapitalisme".
Minder kort door de bocht leiden de ongelijkheid en onrechtvaardigheid inherent aan ons huidige economische systeem (hij haalt onder andere Piketty aan om deze stelling te ondersteunen, heel slimme dingen allemaal, heel solide argumenten), een economisch systeem dat dan wel omschreven mag worden als liberaal, maar volgens Pfeijffer zelfs botst met het culturele liberalisme van liberalisme als maximalisering van de individuele vrijheid, zolang wij die ongelijkheid en onrechtvaardigheid trachten aan te pakken binnen dat en zonder te kijken naar dat economische systeem tot een verlangen naar simpele verklaringen hiervoor, een verlangen waarop populistische, absoluut democratisch ingestelde politieke actoren inspelen door een verwerpelijke zondebokpolitiek die de nadruk legt op die zondebokken als problemen, zogezegd vaststaande doch in werkelijkheid door de politieke actoren in kwestie gecreëerde en uit politiek gewin bewust in stand gehouden problemen om dan vervolgens te zeggen dat zij onoplosbaar zijn binnen ons huidige constitutioneel democratische systeem, hetgeen dus de weg plaveit naar dat systeem van de absolute democratie.
Ofwel, tldr (en met name met beduidend minder, of eigenlijk zelfs een complete afwezigheid aan meanderende bijzinnen): het is de schuld van het kapitalisme. Voor de anglofielen: it's the economy, stupid!
En mijn antwoord op die analyse zou zijn: ja. De vraag daarna is altijd: wat is het alternatief? Pfeijffer verwerpt de ideeën van vermogensbelasting en soortgelijke maatregelen om het kapitalisme op te lossen binnen het kapitalisme niet zozeer, als dat hij ze enkel ziet als opstapje naar wat hij dan ziet als democratisch communisme. Het hoofdargument tegen dat communisme - onder andere aangehaald door overtuigd liberaal Alicja Gescinska in een column in De Morgen -, namelijk dat het communisme overal waar het is uitgeprobeerd geleid heeft tot gigantische humanitaire rampen, wordt door Pfeijffer gecounterd door te wijzen op het democratische aspect van dat communisme dat zelfs eigenlijk niet eens communisme zou moeten heten, maar neerkomt op gemeenschappelijke productiemiddelen, afschaffing van het kapitalisme, iedereen gelijk, binnen een democratisch kader.
Eenieder zijn politieke voorkeuren en bij mij hellen die wat meer naar links en ook ik vind de huidige populistische staat van het socialisme vreselijk om te aanschouwen, dus nu Pfeijffer met een alternatief komt, vind ik het moeilijk om daar tegenin te gaan. Het is oprecht een goed idee. Het enige wat ik hem zou kunnen toedichten is te veel idealisme en te veel vertrouwen in het theoretische - maar het zou een beetje hypocriet zijn om dhr. Pfeijffer te verwijten zichzelf te hebben verstrikt in een web aan theorieën die in de praktijk niet zouden werken. Ik ben na een jaar interesse in Foucault en Butler en Mouffe etc. etc. één en al postmoderne theorie.
Dus nee, een zulk tegenargument zou niet werken. Ik zou ook kunnen zeggen dat er geen draagvlak voor is, Pfeijffer zou daarop repliceren dat de wil van het volk natuurlijk niet vaststaat, maar vormgegeven wordt en het de taak is van links dat draagvlak voor zijn alternatief te creëren. De verrechtsing is geen feit. Een groot deel van die extreemrechtse kiezers was vroeger net extreemlinks. Zij kunnen terug overtuigd worden van de goede, of op zijn minst linkse zaak en de linkse visie op rechtvaardigheid. Het is aan de politiek, zou Pfeijffer zeggen, om zich niet te laten leiden door de volkswil, maar om het volk te leiden en dappere keuzes te nemen die op lange termijn in ieders belang zouden zijn, zoals het afschaffen van het kapitalisme.
En men zou ook kunnen zeggen dat het idee dat dit alternatief niet realistisch is, net de grootste verdienste is van het kapitalisme en de grootste reden dat zij zichzelf in stand houdt: het idee dat there is no alternative verhindert a priori elke poging om een realistisch alternatief te formuleren. Geloven dat een alternatief wél mogelijk is, is op zich al een daad van verzet.
En dat is het belangrijkste: men zegt vaak dat Pfeijffer nogal een pessimist is. Bij wijlen is dat ook zo. Het rode vuur in Pfeijffers hart is echter een baken van hoop, een klein beetje in dit inderdaad al bij al redelijk duistere boek. Om even Wieringa om te keren, aangezien de twee concepten in zijn Optimisme zonder hoop toch erg inwisselbaar zijn: als er dan toch geen optimisme mogelijk is in deze tijden, laat ons dan op zijn minst hopen. Op het beste. En geloven dat een alternatief mogelijk is. Dat verzet mogelijk is. Dat onafhankelijk denken mogelijk is - onafhankelijk denken dat begint bij het woord, zoals ook Pfeijffer aanhaalt, wiens boek het belang van dat woord met verve onderstreept!
Lees dit boek.
