Max Kolbe, Het dodelijkste gif van deze tijd is onverschilligheid

Omdat “Sakura” van Naoko Abe mij zo goed bevallen was, begon ik dit boek ook te lezen, waarin het onwaarschijnlijke leven van de Poolse heilige Maximiliaan Kolbe ons op een andere manier laat kijken naar Auschwitz, naar de Verborgen Christenen in Nagasaki en naar de internationale verspreiding van de Japanse kerselaar om symbolisch iets van het door Japan veroorzaakte oorlogsleed te verzachten.

Het is vreemd om al deze verhaallijnen (de geschiedenis van Polen en van de katholieke kerk, de bezetting door de nazi’s en door de Russen van Polen, de missie van de Franciscaner monniken in Polen en Japan, een stuk geschiedenis van Japan, Hiroshima en Nagasaki) te zien samensmelten in één boek.

Het is zonder meer een titanenwerk om de verschillende reacties op de Tweede Wereldoorlog en op een vorm van totale vernietiging in één boek te willen beschrijven.

Naoko Abe doet dit professioneel, helder en in alle eenvoud.
Ze schildert de figuren in dit verhaal in al hun menselijkheid, onmacht en kwetsbaarheid.

Het boek opent en eindigt met een tafereel op een binnentuin van een Poolse nonnenklooster, dicht bij de huidige Oekraïense grens. Daar staat een enorm Japans Mariabeeld met een rode kimono onder de schaduw van een geweldige rode Japanse kerselaar. De zusters weten niet goed waar het beeld, noch de kerselaar vandaan komen, maar ze zijn vooral tevreden dat beiden in hun tuin staan. Dit destemeer omdat ze later vernemen dat een Japanse botanicus, Asari Masatoshi, deze Japanse kerselaar heeft gestuurd naar het klooster als levend teken van internationale vrede - als erkenning voor het werk in Japan van Maximiliaan Kolbe. Deze Asari Masatoshi hebben we al ontmoet in “Sakura” - hij heeft wereldwijd Japanse kerselaars uitgedeeld om de Japanse oorlogswreedheden goed te proberen maken - zeg maar te “verbloemen”. Op zich een ontroerend, wonderlijk initiatief.

Een andere jongeman, Koichi Tagawa, overleeft als 17-jarige de atoomaanval op Nagasaki omdat hij aan het werk was in een torpedofabriek in de bergen.
Maar zijn moeder, zijn huis, zijn straat, zijn stad zijn wél op slag van de kaart geveegd. Zijn leven lang vindt hij dat hij te weinig heeft gedaan om de slachtoffers van Nagasaki hulp te bieden - voor hem een voortdurend horrorbeeld.
Hij vindt samen met vele andere slachtoffers onderdak in het Franciscaner klooster in de buurt van Nagasaki (maar er wel ver genoeg van verwijderd om niet onmiddellijk verdampt te zijn bij de explosie.) Dit klooster was nog niet zo lang geleden opgericht door Max Kolbe.

Koichi Tagawa, zelf katholiek, maar vooral volledig in shock door de gruwelijke wending in zijn leven, treedt uiteindelijk in en legt zich toe op de levensbeschrijving van Maximiliaan Kolbe - zodra men jaren later verneemt dat de stichter van hun eigen klooster in Auschwitz de marteldood is gestorven op 14 augustus 1941.
Max Kolbe was in 1939 naar Polen teruggeroepen. Daar was hij wegens verzet tegen de nazi’s gearresteerd en naar Auschwitz gestuurd. Bij een vluchtpoging uit zijn woonblok willen de nazi’s 10 willekeurige gevangenen laten uithongeren om de vluchters te laten terugkeren. Eén van de gedoemden smeekt om genade omdat hij twee kinderen heeft - en Maximiliaan Kolbe biedt zichzelf aan om in de plaats van de man te sterven.

Het leven van Maximiliaan Kolbe is bekend - én ronduit indrukwekkend. Zijn snelle heiligverklaring door paus Johannes Paulus II in 1982, de websites met quotes van Kolbe, de recente film “Triumph of the heart” zijn daar getuigen van.
Het is mooi dat Naoko Abe eenvoudige taal hanteert over Kolbe - en niet vooral focust op zijn einde in Auschwitz, maar ook en vooral op zijn eerdere leven in Polen, Italië en Japan.

Het boek is prachtig geïllustreerd. Het behandelt evengoed de trauma’s van de katholieke bevolking van Nagasaki (heel gelaten, alsof God bedoeld had vooral de katholieken te treffen) als die van de meer opstandige bevolking van Hiroshima (eenmaal de Amerikanen vertrokken waren, durfde men openlijk kritiek uiten).
Het bezoek van Johannes Paulus II in Nagasaki in 1981 heeft veel mentaal leed verzacht omdat de paus daar duidelijk gezegd heeft dat de atoombom een oorlogsdaad was, dat oorlog mensenwerk is en dat oorlog nooit de wil van God kan zijn.

Ook beschrijft Naoko Abe met veel begrip het verschil in schuldbesef van twee geestelijken (een katholieke en een protestantse) die voordien de bom gezegend hebben. De katholieke aalmoezenier is zijn leven lang gebukt gebleven onder deze houding en heeft zich na de oorlog ingezet voor de strijd tegen kernwapens.
De protestantse dominee heeft nooit last gehad van schuldgevoel en vond dat de Japanners de atoombom over zichzelf hadden afgeroepen.

Naoko Abe eindigt met een mooie gedachte. De meerderheid van de vele, uitgedeelde kerselaars van Asari Masatoshi is gestorven. Ze zijn als de vele oorlogsslachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.
Een minderheid van de kerselaars is nog in leven. Zij vertegenwoordigen de hoop dat de toekomstige generaties op één of andere manier zouden leren leven zonder oorlogen.

Och, mocht het eens waar zijn.