'Verblind door de oorlogskoorts'

Ik was in M aan het vierde deel toe van de vijf 'romans' over het leven van Mussolini. De andere drie waren aanraders, en ik vreesde dat er wat gewenning gekomen was. Want uiteindelijk was het opzet en de stijl van dit vierde deel weer identiek aan de drie andere. Die vrees was onterecht.

Door als uitgangspunten de bril te nemen waardoor Mussolini naar de oorlog kijkt en wij naar Mussolini, krijg je van de verschrikking waar je alles al van dacht gezien en gelezen te hebben een nieuwe invalshoek. Gek dat Scurati in een roman je nog zoveel kan bijleren. Nouja, roman, de dialogen en sfeerschetsen zijn er wellicht bij gefantaseerd. De rest is echt.

Of toch niet? Er is een extra laag ironie (op het randje van satire) in deel 4 dat Het uur van de waarheid heet, geglipt. De titel om te beginnen. Het beeld dat eerst de Italiaanse legerleiding en later ook de Duitse van het strijdtoneel schetst is verre van de waarheid. Fake news heerst in alle gelederen. Mussolini is in 1942 nog de enige die gelooft dat de Italianen de oorlog aan het winnen zijn en een glorieuze toekomst tegemoet gaan. Of zelfs dat is onecht: hij gelooft de peptalk zelf ook niet meer, maar moet hem met nog enige zweem van geloofwaardigheid proberen te verkopen aan zijn manschappen. Een schimmenspel.

Mussolini leeft ondertussen meer en meer in een bubbel. De Duitsers beginnen hem te ontmaskeren als een schertsfiguur. Het verkeerde mannetje op het juiste moment. Italië gaat lang voor de andere asmogendheden de ondergang tegemoet. Als een barometer.

Maar ook Hitler verzeilt in zijn eigen waanwereld. Een symbolische bunker. Ook hij krijgt goed voorbereide fantasierijke verhaaltjes voorgeschoteld bij wijze van briefing. De Engelsen beginnen op het strijdtoneel het heft in handen te nemen. Omdat het in de cyclus toch vooral over de Italiaanse positie gaat, verplaatst het epicentrum in dit boek zich naar Afrika, waar de Italiaanse verovering ook al tot stilstand komt. En waar ene Erwin Rommel het boeltje overneemt. Na enig aanvankelijk succes valt die ook na een tijd plat. Italianen lopen in de val gespannen door de Duitsers die in de val lopen gespannen door de geallieerden.

Zoals hij een figurant wordt in de oorlog, wordt Mussolini ook in zijn eigen cyclus een figurant. Of alleszins meer iemand die ondergààt (en ten onder gaat) dan bepaalt. We krijgen nog een heel vijfde en laatste deel van Scurati maar nu al is de ondergang van het Italië van Mussolini een feit.

Knap hoe Scurati er toch nog in slaagt een boeiende geschiedenisles te geven door het aloude verhaal te bekijken door een andere bril. Die wereldoorlog - er zijn geen voordelen aan, maar hij heeft wel tot een schat aan literaire hoogstandjes geleid. Cynische opmerking, ik besef het, het maakt het drama alleen nog groter.