Na bijna tachtig jaar zet Oeroeg nog steeds aan tot nadenken over actuele thema’s als identiteit, kolonialisme en machtsmisbruik.

Bij het opruimen van mijn boekenkast viel mijn oog op Oeroeg van Hella S. Haasse. Een vlaag van nostalgie overviel mij en dus las ik de novelle opnieuw. Op de achtergrond de vraag of deze klassieker mij nog evenveel zou boeien als in mijn jongere jaren én in andere tijden. En jawel. Het boek heeft niets van zijn belang verloren.

Hella S. Haasse kruipt in het hoofd van een Nederlandse jongen, zoon van een administrator van een theeplantage in Nederlands-Indië. Ze beschrijft zijn terugblik op zijn vriendschap met Oeroeg, een Indische jongen. Als kind zijn de twee onafscheidelijk maar doordat de machtsverhouding tussen koloniaal en ‘inlander’ geen echte vriendschap toelaat, groeien ze bij het ouder worden uit elkaar. Oeroeg voelt goed aan dat zijn volk tweederangs behandeld wordt en dat hij niet dezelfde kansen krijgt als de ik-persoon. Ook de ik-persoon worstelt met zijn identiteit van Nederlands koloniaal.
Als de ik-persoon voor zijn studie naar Nederland vertrekt, verliezen de twee elkaar uit het oog. Jaren later, tijdens de onafhankelijkheidsstrijd, keert de ik-persoon terug naar zijn geboorteland, ondertussen Indonesië. Hij wordt er geconfronteerd met een land waar hij niet meer welkom is en waar hij definitief een buitenlander is.

Hella S. Haasse beschrijft Nederlands-Indië met de nostalgische terugblik van de ik-persoon. Het beschreven natuurschoon geeft een idyllische wereld weer.

‘Er hing onder het loof een scherpe geur van vochtig blad, van plantenlagen, die langzaam rotten tot zwarte grond. IJskoud helder water ritselde tussen het struikgewas, in handbrede stroompjes, of als beken in een bedding vol rondgeslepen grijze stenen.’

Haasse gebruikt die natuurbeschrijvingen om een sfeer op te roepen. Zo kan je na een beschrijving van het mystieke meer ‘Telaga Hideung’ -dat een symbolisch functie heeft- niet alleen maar nare gebeurtenissen verwachten maar ook de spanning tussen ‘inlanders’ en kolonialen aanvoelen. Dat de inlanders respect hebben voor het donkere, onpeilbaar meer terwijl de kolonialen het als banale zwemvijver gebruiken kan je gemakkelijk tussen de lijnen lezen.

‘Ik staarde naar de zwarte oever aan de overkant van het meer, waar het gebladerte de wateroppervlakte raakte. Zonder moeite kon ik me voorstellen dat daar de boze geesten zich verscholen hielden, gereed tot de aanval.’

Ook wanneer na de dood van de vader van Oeroeg snel tot de orde van de dag overgegaan wordt en aan de gevolgen ervan voor de familie van Oeroeg voorbijgegaan wordt kan je alleen maar geloven dat Hella S. Haasse bedenkingen heeft bij de verhoudingen tussen ‘inlanders’ en kolonialen.

Ook nu nog zet Oeroeg aan tot nadenken over actuele thema’s als identiteit, kolonialisme en machtsmisbruik.
(Her)lezen dus!