Het rode litteken van het vergeten

Bezonken Rood - geschreven tegen het vergeten

Deze indrukwekkende, autobiografisch roman van Jeroen Brouwers uit 1981 is geschreven nadat de auteur het bericht ontving dat zijn moeder was overleden.

De dood van zijn moeder triggert een stroom aan herinneringen aan de kleutertijd van de ik-figuur, de auteur, in het Japanse interneringskamp Tjideng. Daar werd hij van zijn derde tot zijn vijfde jaar tijdens WOII opgesloten samen met zijn moeder, grootmoeder en zus.

Als kleuter kon de ik-figuur de extreme wreedheden en de mishandeling van zijn moeder door de kampcommandant — zoals het vernederende bevel aan de vrouwen om te kikkeren —niet emotioneel kaderen. Als volwassene beseft de ik-figuur dat deze trauma’s zijn herinneringen en blik op de realiteit voorgoed kleuren. Het langzaam verdwijnen van zijn moeders schoonheid door ontbering leidde tot zijn vroege besluit om niets meer voor haar te willen voelen. Dit gevoel van emotionele vervreemding werd na de oorlog bezegeld toen het gezin werd herenigd en de ik-figuur naar een pensionaat werd gestuurd. De auteur ervoer dit als definitief emotioneel verraad.

Wanneer de moeder sterft, weigert de zoon naar haar begrafenis te gaan. Hij laat zich de crematie echter minutieus beschrijven, terwijl de echo van haar eerdere telefoontjes — waarin ze bij het horen van zijn naam steevast zei dat ze verkeerd verbonden was — door zijn hoofd spookt. Hoewel hij kampt met schuldgevoelens over zijn eigen ongevoeligheid, tonen de fragmentarische herinneringen, die niet chronologisch worden verteld en o.a. ook verwoord worden in litanieën, kinderliedjes, kikker- en klokgeluiden, hoe diep de sporen uit het verleden werkelijk zitten. Als volwassen man lijdt de zoon aan hevige angstaanvallen en een diep wantrouwen tegenover vrouwen. De angstremmers die hij slikt maken hem rustig, maar versterken ook zijn onverschilligheid.

De enige echte uitweg om de chaos, de angst, de walging en de levenshaat te bezweren is het schrijven. De moeder leerde Jeroen lezen in het kamp aan de hand van een versleten kinderboek ‘Daantje gaat op reis’. Woorden en taal, fragmenten uit het kinderboek kleuren doorheen ‘Bezonken Rood’ het geheugen van de kleuter, speels, onschuldig, wreed tegenover de realiteit van het kampleven.

Net zoals de wind vlaagsgewijs opsteekt, zo schrijft de ik-figuur zijn bloedrode herinneringen op om de controle terug te krijgen over zijn emoties, over een leven waarin nu sociale contacten worden vermeden. De raadselachtige en intrigerende metafoor in ‘Bezonken Rood’ komt verschillende keren terug : ‘dat niets bestaat dat niet iets anders aanraakt’.

Omdat de ik-figuur zich door zijn kampverleden en de eenzaamheid op de kostschool volledig heeft afgesloten voor menselijk contact, kan hij niet echt bestaan; hij is voorgoed 'verkeerd verbonden' geraakt.

Een klein lichtpunt in deze intense, confronterende en beeldrijke roman vormt de herinnering aan de grootmoeder in het kamp. Ondanks het feit dat ook zij extreem getekend was door ontbering, mishandeling (ze nam niet veel plaats in en sliep onder het aanrecht) , geeft ze haar kleinzoon een cruciale overlevingsstrategie mee: bij grote ellende moet je doen alsof er iets anders aan de hand is, alsof je een apparaat aanzet dat beelden toont die je wél graag wilt zien.

Oorlogstrauma wordt magistraal verwoord in deze roman die niets aan actualiteit heeft ingeboet.