Afrika aan de top

De naam Stijn Vercruysse zal je wellicht bekend zijn. Hij is de Afrika-expert van de VRT nieuwsdienst. In zijn reportages valt het minder op, maar in zijn boek des te meer: Vercruysse is een positivo van het zuiverste water.

Hij meent het goed en hij ziet het ook goed in voor het continent. De titel De Eeuw van Afrika voor zijn boek is niet ironisch. En de ondertitel zegt het helemaal. Afrika is 'het continent van de toekomst: over jonge dromen, nieuwe kansen en belangrijke uitdagingen'. Het is niet dat Vercruysse de waarheid niet onder ogen ziet. Hij bereist en beschrijft aandoenlijk de vluchtelingenkampen en de armste gebieden. Maar hij verklaart ze als tijdelijke toestanden. Het is door omstandigheden dat het met Afrika slecht gaat. Niet structureel, vindt hij.

Hij illustreert dat een boek lang met een netjes opgebouwde redenering waarin per hoofdstuk één issue - of is het een opportuniteit - aan bod komt. Over bevolkingsgroei: dat is een goede zaak. Afrika wordt aan een hoge snelheid het continent met de meeste jongeren en bijgevolg het grootste potentieel aan actieve en gemotiveerde arbeidskrachten.

Over armoede. Extreme armoede is er maar weinig. Afrikanen zijn arm, maar ook daar extrapoleert Vercruysse de cijfers van de vorderingen die gemaakt worden en besluit hij dat het potentieel groot is en de toekomst rooskleurig. De (extreme) armoe is aan het verminderen.

Over de informele economie. Zwartwerken met andere woorden. Tot tachtig procent van de Afrikanen werken niet in het geregelde circuit. Maar er is anderzijds ook nauwelijks echte werkloosheid. Ze zijn namelijk massaal actief in het informele circuit. Een dubbele economie, die heel positief is in de visie van de auteur. Landen moeten bewoners aanmoedigen om hun informeel werk of project te laten groeien en daar moeten steunmaatregelen voor komen. Groei betekent tendens tot professionalisering en vervolgens legalisering en vervolgens betekent dat meer belastinginkomsten voor overheden en tegelijk meer inkomsten en hogere productiviteit voor de kleine zelfstandige ondernemer.

Honger is een terugkerend probleem, maar het verhaaltje dat bij ons (euh) opgedist wordt om onze eigen kinderen aan het eten te krijgen - 'Afrikaanse kinderen hebben honger' - klopt niet. Er zijn twee probleemsituaties, maar ze zijn te overwinnen op relatief korte termijn. Ik leerde het onderscheid tussen een voedselcrisis en een hongersnood. Een voedselcrisis doet zich vaak voor. Het is een tijdelijk tekort aan verse voeding uit lokale oogsten, namelijk in de periode tussen de droogte die de oogst verkleint en daardoor onvoldoende voedsel voor een volledig oogstseizoen genereert, en de nieuwe seizoenoogst. Tijdelijk en overkomelijk. Want de droogtes hebben ook te maken met onproductief beheer van de gronden, geen bemesting en onvoldoende wateropslag.

Hongersnood is ernstiger. Hij heeft echter nooit te maken met feitelijke voedseltekorten, maar wel met conflicten. Het is geen voedselprobleem, het is een toegangsprobleem. Oorlogen zorgen voor honger. En honger wordt als wapen gebruikt. Vrede stichten is de honger uitbannen.

De versnippering van de landbouw zorgt ervoor dat er geen geld voor investeringen is in machines en in goede zaden. Er worden geen leningen toegekend aan deze keuterboeren omwille van het hoge risico voor banken. Maar meer en meer boeren verenigen zich en lossen gezamenlijk het probleem op. Ondanks het gigantisch aantal hectares van onbewerkte en onvruchtbare gronden is er voldoende potentieel om iedereen te voeden uit eigen productie. En om bovendien nog uit te voeren naar buurlanden, maar de grootmachten Europa en Brazilië dumpen in Afrika voeding, melkpoeders en kippenvleugels omdat het goedkoper is voor de Afrikanen dan uit eigen oogst te eten. De reden voor de dure kost van eigen oogst is transport: files en slechte, niet onderhouden wegen. Oplosbaar dus en overheden in een aantal Afrikaanse landen zijn er mee bezig. De vooruitzichten zijn positief.

Ook op Afrikaanse migratie verkijken we ons. Elke bootvluchteling is zonde en de risico's en slachtoffers zijn dramatisch, maar de getallen stijgen niet doorheen de jaren. Wat ook onze perceptie is daarover. Enkel uit actieve conflictgebieden vluchten sub-sahara Afrikanen naar Europa. Maar de meesten gaan gewoon tijdelijk de grens over naar het buurland. Migratie is overigens een positieve evolutie. Europa en Amerika hebben erop gekapitaliseerd.

Verfrissend is hoe de - nog in overheidsdienst actieve journalist-auteur - geen blad voor de mond neemt. Over ontwikkelingssamenwerking. Zuid-Soedan is een land met een bijnaam: NGO-country. Vercruysse legt het - voor mij nieuwe - begrip hulpverslaving uit. Het is een variant op subsidieverslaving, een fenomeen dat we ook in ons land kennen: je doet niets tot je subsidie krijgt. Dossiers schrijven wel, natuurlijk. En daarna afwachten. Zuid-Soedan is er door de welig tierende ontwikkelingsprojecten serieus op achteruit gegaan. De afhankelijkheid van hulp wordt geïnstitutionaliseerd. De hulp is een perfect excuus voor de Zuid-Soedanese overheid om zelf niet aan de slag te gaan. Kortom: je produceert onbewust luiheid in het beste geval en corruptie in het slechtste.

Over de groene transitie. Ursula von der Leyen speecht dat Europa Afrika's grondstoffenbeleid steunt. En in dezelfde economische missie lanceert ze een multimiljoen investeringsproject om grondstoffen uit het continent weg te kapen naar Europa. Duizenden Afrikanen krijgen de gelegenheid om kleine goedkope Chinese 'zonnepaneeltjes' te leggen. Dat danken ze aan de heffingenpolitiek van Donald Trump. We schreeuwen moord en brand over de neokolonisatie door China dat de Europese landen opvolgt als eigenaar van de Afrikaanse grondstoffen, industrie, landbouw en wegen. Maar ook de Afrikanen worden er beter van. Aan dat laatste hadden de Europese kolonisatoren jammerlijk niet gedacht destijds.

Vercruysse heeft een broertje dood aan koninklijke missies. Hij legt gefrustreerd uit hoe zo'n contacten tussen de pers en de koning verlopen. Georchestreerd. Bloedloos. Alle pogingen tot een spontaan onderhoud vallen op een koude steen. Filip is het laatste decennium gerehabiliteerd, maar het maakt hem nog altijd geen hoogvlieger, leer ik uit het exposé van Vercruysse.

Besluit:

Afrika is het continent van de toekomst. Van de nabije toekomst. Omdat ze met veel zijn en er een haalbare verbetermarge is. Sommigen zullen er cynisch op reageren, maar ik ben toch verheugd om deze hoopvolle boodschap uit de pen van iemand die er iets van kent. Uit onderzoek en uit eigen observatie. Ik hou ook van een beetje voluntarisme. Daarom verkies ik graag om Stijn Vercruysse te geloven.

De eeuw van Afrika is niet alleen een hoopvol boek. Het is ook sterk geschreven en helder en eenvoudig in zijn verwoording. Er is een duidelijke thematische structuur - één issue (of opportuniteit) per hoofdstuk. Stijn Vercruysse zal hier en daar overdreven optimistisch geweest zijn en de risico's en bedreigingen onderschatten, maar De eeuw van Afrika is vooral ook een aanmoediging aan Afrika geworden om de koe bij de horens te vatten en het initiatief zelf in handen te nemen. Daarbij is onze hulp welkom. Meer dan bij alweer een hulpactie die een druppel op een hete plaat is, waarmee we aan onze morele en internationale verplichtingen denken te voldoen. En dat laatste zeker in tijden van bezuinigingen op alles en zeker op ontwikkelingshulp.