De schrijver die je zekerheden aan het wankelen brengt

Noem de naam Michelle Martin en iedereen die veertig is en ouder zal zich haar levendig herinneren. Al heeft niemand haar ooit aan het woord gehoord. Ze had geen stem, ze was alleen een gezicht.

Ook velen onder de veertig kennen haar uit de overlevering. De vrouw van Marc Dutroux. De vrouw die vier kinderen liet verhongeren toen Dutroux voor een ander misdrijf in de gevangenis zat. Het koppel bezorgde België - de 10 miljoen, het land en het beleid - een langdurig doorwerkend trauma. Alle PR over België kon meteen mee met de vuilkar.

Ter vergelijking, elf jaar later - in 2007 - vermoordde een Franstalige Belgische vrouw haar vijf kinderen door ze met een gestolen mes de keel over te snijden. Wie kent nog haar naam? Of weet hoe het haar verder vergaan is? (*)

Die vrouw komt voor in de bespiegelingen van Michelle Martin, die hier Odette heet: het hoofdpersonage van De vrouw die de honden eten gaf (2014) van Kristien Hemmerechts. Hemmerechts heeft bewust of onbewust in haar schrijven dikwijls voor controverse gezorgd, en ook bij dit boek laaiden de gemoederen hoog op. Altijd als er iets rond Dutroux verteld wordt, is dat het geval. Ook nu nog, dertig jaar na de feiten, die ik hier niet moet navertellen.

Michelle Martin krijgt een stem van Hemmerechts. Ze is dè stem, het ik-personage, in het boek. De gezinssituatie, de pathologie wordt via haar vormgegeven. Dat is best wel ongemakkelijk. Beklemmend. Hemmerechts dreunt door over vragen die doorheen het hele boek telkens weer terugkomen: ben ik een moordenares? Ben ik verantwoordelijk? Is het mijn schuld? (Hoe) Kan ik nog verder met mijn leven?

Die dreun heeft zijn nut. Zoals het repetitieve in American Psycho zijn nut heeft. Het is niet leuk om te lezen. Maar wel heel confronterend en, in dit geval, uitdagende literatuur. Hemmerechts (ver)oordeelt niet, maar verzet zich de facto tegen de diabolisering van Martin. Door haar als een mens met twijfels, een verleden en een geweten voor te stellen.

Het is niet eenvoudig om op een geloofwaardige manier in de huid te kruipen van iemand die wij ons allemaal hebben voorgesteld als de duivel gereïncarneerd. Dat clichébeeld doorbreken is geen lichte opdracht. Hemmerechts is dan ook van geen kleintje vervaard.

Een deel van de kritiek beschuldigde haar van het najagen van een shockeffect. Maar hebben zij wel goed gelezen? Lezen doe je niet met een morele bril. Literatuur moet goed geschreven zijn: talig en stilistisch moet het in orde zijn. En inhoudelijk mag het - het moet niet! - ons aan het denken zetten, wakker schudden en confronteren. Ons een dreun van jewelste toedienen. Onze zekerheden aan het wankelen brengen. Bijvoorbeeld onze (te gemakkelijke) manier van (ver)oordelen.

Hemmerechts doet precies dat en vervult daarmee één van de primaire functies van literatuur. Verwachtingspatronen doorbreken. Dat dat een raar gevoel in je maag veroorzaakt, is behalve vervelend, ook een serieuze verdienste van de auteur als een vakvrouw.

(*) Geneviève Lhermitte. Euthanasie in 2023.