De marmottenrace

Enkele jaren geleden vroegen de drie pubers van Roxane van Iperen 'zich hardop af waarom wij, als het allemaal echt zo slecht gesteld was met de aarde, dan niet alle zeilen bijzetten om het schip bij te sturen, weg van de ijsberg.' Als het allemaal zo erg is, waarom doet deze generatie van volwassenen er dan zo weinig aan? 'Het was alsof we ruziemaakten over de kleur van een nieuwe bank, terwijl het huis in de fik stond.'

Alles over waar het heen gaat met onze democratie, verdraagzaamheid, het klimaat en ons intellect onder invloed van AI en sociale media, is al kapot geanalyseerd. Op de opiniebladen van de kwaliteitskranten alleen al worden er dag na dag pagina's over gevuld. Helaas, het stopt meestal met het grote gelijk van de publicist. Het actieplan in haalbare stappen heb ik nog niet gelezen. Niet dat voor de wereldleiders, niet dat voor mij als individuele goedbedoelende maar niet zo gedisciplineerde burger en consument.

Die oplossingen vind je ook niet bij van Iperen. Wat zij wel kan, is het minder saai en meer beeldend formuleren. Onontkoombaar ook. Een boek met de titel 'Eigen planeet eerst' kan ik niet laten liggen. Als ze in de ondertitel ook pretendeert uit te leggen waarom onze democratie geen antwoord heeft op het grootste vraagstuk van deze tijd, ga ik helemaal overstag. Twee avonden voor het inslapen en het boekje is uit. En ik heb het beeld helderder. Bedankt, Roxane van Iperen.

Na de sloganeske in your face titel is de volgende ook meteen raak: Het ligt aan het Foute Systeem! Maar wat is dat, het systeem? Waarom kafferen we er zo op en maken we er tegelijk onlosmakelijk deel van uit? Ik weet nu weer wat ikzelf bedoelde en bedoel met het ligt niet aan jou of aan mij of aan goodwill. Het ligt aan de constructiefout in het systeem. Maar dat is niet hetzelfde als zeggen dat je er niets kan aan doen. Je kan echt wel onderdeel van de oplossing zijn.

Maar eerst nog het ijzersterke beeld waaraan heel het boek opgehangen is. Dat is de marmottenrace. Van Iperen weet zelf ook wel dat die marmot in de praktijk een cavia is, maar soit. Er staan aan het einde van de race (de ratrace, haha) op een rijtje allerlei openstaande poortjes voor het hol van het diertje en er hangt een prijskaartje boven elk deurtje. De marmot cq cavia wordt aan de andere kant van een parcours gezet. En daartussen staan er allerlei schotten, kruispunten en doodlopende wegeltjes. Wie komt eerst aan? Wie helemaal niet? En waarom? Krijg je het tussenschot weggewerkt, of wordt het alleen maar hoger?

Geweldig!

Van Iperen past de race toe op oostblok en westblok. Op klimaatnegationisten en klimaatstrijders. Op autocraten en strijders om het democratisch ideaal. Het gaat om de schotten, de hoogte, de plaatsing, de overmoed waarmee je aan het parcours begint, en de ontmoediging die toeslaat.

Als je nu nog altijd niet spontaan naar het boekje grijpt, nog dit: Het is twee uurtjes lezen. Niet meer. En daarna aan de slag!

Het discours is glashelder geformuleerd en ook wel een tikkeltje beschuldigend. Niet zozeer, zoals het anders altijd gaat, omdat de schuld bij de ander ligt. Maar toch ook bij onszelf. Het is 'ons' systeem dat we gebruiken als het ons uitkomt en waar we op kafferen. Ook als het ons uitkomt. En wij zijn echt geen willoze tweevoeters. Het ligt aan de manier waarop we de race lopen. Maar geraak er maar eens uit - uit het doolhof!