De hel op de heide

Wuthering Heights, in het Nederlands vertaald als De Woeste – of De Barre – Hoogte(n), was de enige roman van Emily Brontë (1818 – 1848). Een boek en een figuur die tot op vandaag blijven fascineren: in Het lied van ooievaar en dromedaris (Libris Literatuurprijs 2023) voerde Anjet Daanje Eliza May Drayden (alter ego van Emily) op als auteur van Haeger Mass (wat ook een onherbergzame plek suggereert). In 2026 werd het verhaal nog maar eens voor de bioscoop geadapteerd door Emerald Fenell, met Margot Robbie en Jacob Elordi in de hoofdrollen.

Wuthering Heights verscheen een jaar voor het overlijden van de schrijfster onder een mannelijk pseudoniem, Ellis Bell… en had evengoed de titel Intolerable Cruelty kunnen krijgen. Lezing van het meesterwerk, want dat is het beslist, geeft immers een heel ander inzicht in zijn thematiek dan de reputatie die het van de verschillende verfilmingen overhield laat geloven, als zou het essentieel een hyperromantische liefdesgeschiedenis zijn.

Noch inhoudelijk, noch structureel is het verhaal simpel. We bevinden ons in Yorkshire, een heidelandschap, heuvels. De eigenaar van de hoeve met de naam “Wuthering Heights”, de heer Earnshaw, vader van Catherine en Hindley, keert van een uitstap naar Liverpool terug met een kleine haveloze zwerver, die hij aanneemt en de naam Heathcliff krijgt. Behalve vader Earnshaw en Catherine, voor wie Heathcliff snel een onafscheidelijke speelkameraad en echte soulmate wordt, is er echter niemand in huis die de vreemde eend in de bijt aanvaardt. De situatie zal later nog verergeren als de oude Earnshaw overlijdt en Hindley, afgestudeerd en gehuwd, de plak zal gaan zwaaien over de hoeve. Na een incident met de kinderen van het naburig landgoed Thrushcross Grange, eigendom van de Lintons, zal Heathcliff door hem definitief gedegradeerd worden tot knecht. Dat zal de aanzet zijn tot Heathcliffs voornemen tot wraak, dat nog meer geprikkeld wordt als de volwassen geworden Catherine – wel wetende dat haar passie en die van Heathcliff ten aanzien van elkaar identiek zijn – ingaat op het huwelijksaanzoek van de imiddels ook meerderjarige telg van de familie Linton, Edgar.

Een diep gekrenkte Heathcliff verdwijnt, om na drie jaar als een welstellend man terug te keren, waarbij het onduidelijk is met welke middelen hij die status heeft bereikt. Met aanwending én afwending van alle mogelijke wetten, zal hij zich meester maken van Wuthering Heights en de beide families ten gronde richten die hem Catherine hebben ontnomen. De hoeve wordt met weinig moeite ingepalmd: Hindley Earnshaw is weduwnaar geworden (zijn echtgenote stierf in het kraambed bij de geboorte van hun zoon Hareton), is drank- en gokverslaafd, en zit tot over zijn oren in de schulden. Heathcliff “helpt” hem met de betaling, maar verwerft zo een recht op de eigendom. Als Hindley overlijdt, blijft hij er wonen met Hareton, die hij “opvoedt” tot een lompe boerenpummel.

Maar ook ten aanzien van de Lintons biedt zich een gelegenheid aan tot wraak: aanvankelijk is Heathcliff er nog enigszins welkom, als hij een bezoekje aan Catherine komt brengen. Edgars zus Isabella – die mogelijk Thrushcross Grange zal erven! – raakt verliefd op de bezoeker, zodanig dat ze op een bepaald ogenblik met hem van de Grange zal weglopen en huwen… om nadien van de Heigths weg te moeten vluchten vanwege echtelijke terreur. Ze gaat ergens in de buurt van Londen wonen, waar ze zal bevallen van een zoon, Linton. Na haar overlijden zal die jongen, in plaats van opgevangen te worden op Thrushcross Grange, prompt opgeëist worden door Heathcliff. Die is ondertussen allang, na een heftige scène, van de Grange verjaagd maar is een kwijnende Catherine toch nog komen opzoeken in haar laatste lijden. Ze zal kort na de vroeggeboorte van haar dochtertje Cathy sterven.

Dat kind zal na verloop van tijd op haar beurt een werktuig van Heathcliffs wraakoefening worden. Ofschoon ze door vader Edgar voorzichtigheidshalve bij uitstappen vergezeld wordt en die worden beperkt tot het domein van de Grange, zal zij er toch in slagen te ontsnappen en op Wuthering Heights haar neef Linton Heathcliff, aankijkelijk maar lichamelijk en karakterieel zwak, te ontmoeten. Overigens ook haar andere neef: Hareton Earnshaw, maar die erkent ze niet als dusdanig in de onbehouwen knecht. Aangezien Linton, na de dood van zijn moeder Isabella nu de erfgenaam is van de Grange, stuurt Heathcliff met dwingende hand aan op een huwelijk van zijn zoon met Cathy. Zo geschiedt, de ziekelijke neuroot Linton legt op korte termijn het loodje en Cathy heeft geen andere keus dan op de Heights te blijven met Heathcliff en de versmade Hareton. Naarmate de ouder geworden Heathcliff fysiek en mentaal aftakelt in zijn obsessie voor zijn overleden geliefde, leert Cathy achter het uiterlijk van de grove pummel, de neef die zij eerst misprees en ridiculiseerde, een intelligente en gevoelige man ontdekken. Ze voelen zich uiteindelijk wederzijds tot elkaar aangetrokken, ze leert hem lezen, en na Heathcliffs dood zullen ze trouwen. Cathy zal dan de eigendom verworven hebben van Thrushcross Grange, en Hareton van Wuthering Heights.

Het is dus niet simpel: de vertelling bestrijkt een tijdsverloop van 1771 tot 1802 (het jaar waarin vader Earnshaw met Heathcliff thuiskomt en het jaar van Heathcliffs dood), er is een overvloed aan personages met gelijkaardige namen – een stamboompje is geen overbodige luxe – en dan zijn hier alleen nog maar de hoofdpersonages aan de orde gekomen, en de schrijfster spreidt een gedegen kennis van het recht tentoon (want dat is het waarvan Heathcliff bij zijn erfenisbejaging o.a. met zijn “huwelijkspolitiek” gebruik en misbruik maakt). De verteltechniek is evenmin eenvoudig: Emily Brontë is niet de alwetende auteur, maar bespeelt meerdere stemmen en bronnen. Het is ene Mr Lockwood, die zich in 1801 op Wuthering Heights aanbiedt om Thrushcross Grange een tijdje van Heathcliff (die op dat moment immers eigenaar van de beide is) te huren, die met zijn relaas de geschiedenis op gang trekt. Bij een tweede bezoek moet hij, gedwongen door een sneeuwstorm, een nacht op de Heights doorbrengen: in de hem tersluiks toegewezen “verboden kamer” ontdekt hij oude boeken met aantekeningen van Catherine op onbedrukte pagina’s. Lockwood, geïntrigeerd door het bevreemdende gezelschap en de sfeer, laat zich uitleg verschaffen door de meid op de Grange, Mrs Ellen “Nelly” Dean, aanvankelijk in dienst van de Earnshaws op de Heights, maar Catherine bij haar huwelijk gevolgd naar de Grange. Vanaf dat ogenblik worden de gebeurtenissen vanuit het standpunt van Nelly verteld, zij het dat die bij gelegenheid op haar beurt ook andere bronnen zal aanhalen, zoals Isabella, Cathy of Zillah (de nieuwe meid op de Heights).

Wuthering Heights mag dan wel een romantisch werk zijn, zoetsappig is het dus alleszins niet. Er zit iets van een gothic story in, maar de enkele geestverschijningen kunnen misschien ook nachtmerries of hallucinaties zijn. Heathcliff opent tot tweemaal toe Catherines graf en verzekert zich ervan om zij aan zij, niet gescheiden door de respectieve wanden van hun kist, naast haar te worden begraven. En Heathcliff behoort als personage beslist tot de zogenaamde zwarte romantiek, hij die zich – ironisch genoeg – meer aangetrokken voelt door zijn vijand, de intelligente maar door hem dom gehouden Hareton, dan tot zijn eigen zoon, de letterlijk en figuurlijk bleke Linton (die hij zonder scrupules laat doodgaan). Maar dat verzinkt allemaal nog in het niets naast het constant fysiek, mentaal en verbaal geweld. Lees bij voorbeeld ook hoe Catherine haar echtgenoot vreselijk kleineert in een confrontatie met Heathcliff. Het mannelijk pseudoniem ten spijt schokte dat alles de meeste toenmalige recensenten, die wellicht helemaal over hun toeren zouden zijn gegaan indien ze zouden geweten hebben dat de auteur een domineesdochter was. Zelfs de dichter Dante Gabriel Rosetti, die het boek wel kon waarderen, noteerde in 1854 dat de handeling zich in de hel afspeelde, waar de plaatsen en de mensen blijkbaar Engelse namen hebben.

Die domineesdochter was er dan wel eentje die er niet voor terugdeinsde een en ander aan te kaarten. Zoals de hypocrisie van de “predikant” Joseph, van oudsher de knecht op de Heights, die er altijd de bijbel bijhaalt maar die een lage verklikker is en geen greintje mededogen kent. Zoals de conventionele druk van stand en klasse, waar zelfs Catherine aan toegeeft wanneer zij meent dat haar positie een huwelijk met Heathcliff uitsluit, en dit vergoelijkt met de gedachte dat haar verbintenis met Edgar Linton haar financieel zal toelaten Heathcliff te steunen om hem aldus een beter bestaan te bezorgen. Alsof zo’n “aalmoes” voor Heathcliff minder beledigend zou zijn dan haar ontrouw.

Een heel belangrijk gegeven is ten slotte, dat Brontë van in den beginne aangeeft dat Heathcliff “zwart” is, niet in de symbolische zin van een zwarte ziel of duivels van aard, maar wel degelijk donker van huid. Het is een element, dat in de verfilmingen doorgaans… verdonkeremaand wordt, zodat de rol, ook in de versie van 2026 en misschien uit woke overwegingen (?), vertolkt wordt door een witte man met zwart haar. Toch is de huidskleur van Heathcliff relevant. Ze sluit hem van in den beginne uit. De termen worden door Brontë uiteraard niet gebruikt, maar eigenlijk is hij het slachtoffer van (kinder)mishandeling, racisme, segregatie en verknechting. Nu zijn haat en wrok beslist geen fraaie gevoelens, maar heeft deze witte, negentiende-eeuwse maatschappij Heathcliff ook niet ergens een motief gegeven?

Een verrassend boek.